Vinsent Van Qoq İkinci hissə /səhifə 4

4 Minxer German Geysbert Terstex Haaqa rəngkarlıq məktəbinin təşkilatçısı və bütün Hollandiyada ən iri şəkil taciri idi. Bütün Ölkədə şəkil almaq istəyənlər məsləhət üçün onun yanına gəlirdilər, əgər minxer Terstex tablonun layiqli olduğunu təsdiq etsəydi, deməli əslində de belədir. O zaman Terstex, Vinsent Van Qoqun Qupildə müdir vəzifəsində işləyən əmisinin yerinə keçəndə ümid verən gənc holland rəssamları harada gəldi, Ölkənin müxtəlif yerlərində yaşayırdılar. Anton Mauve və Yosef Amsterdamda idilər. Yakob və Villem Marislər əyalətdə olurdular. Yosef tzraels, İohanes Bosboom və Blommers isə daimi yaşayış yerləri olmadığından şəhərbəşəhər gəzirdilər. Terstex onların hamısına belə bir məktub yazdı: “Niyə biz öz qüvvələrimizi Haaqada birləşdirməyək və bu şəhəri holland incəsənətinin paytaxtı etməyək? Biz bir-birimizə kömək edib bir-birimizdən də öyrənə bilərik, gelin hamımızın birgə səyi nəticəsində Frans Xalsın və Rembrandtın vaxtında haqlı olaraq qazanılmış ümumdünya şöhrətini holland rəngkarlığına qaytarmağa nail olaq”. Rəssamlar dərhal cavab vermədilər, amma tədricən Terstexin axtardığı bütün istedadlı rəssamlar bir-bir Haaqaya gəldilər. Həmin illərdə onlar Öz tablolarından bir dənə də sata bilmədilər. Bu rəssamların şəkillərinə tələbat olmadığına baxmayaraq, Terstex onlarda əsl ustalıq əlamətlərini gördüyündən onlara himayədarlıq etdi. O, İzrael- sin, Mauvenin ve Yakob Marisin əsərlərini xalqın diqqətini cəlb etdiklərindən altı il əvvəl almağa başladı. İllər keçirdi, Terstex səbirlə Bosboomun, Marisin və Neyxeysin eserlərini alır, onları mağazasının arxa otağında divara söykəyirdi. O, əmin idi ki, sənətin zirvəsinə aparan çətin yollarla irəliləyən bu rəssamları qoruyub saxlamaq lazımdır; eger Hollandiya cəmiyyəti özünün milli istedadlarım qiymətləndirmək üçün uzaq görən deyilsə, onda Terstex bir tənqidçi və işgüzar adam kimi, bu gözəl gənclərin dünyaya verə biləcəklərini verə bilən qədər onları yoxsulluqdan, şöhretsizlikdən və uğursuzluqdan məhv olmağa qoymayacaq. Terstex onların tablolarını alır, işlərini tənqid edir, bir-birləri ilə tanış edir və bütün bu ağır illəniə onları hər vasitə ilə ruhlandırırdı. Günügündən, o, hollandların zövqünü inkişaf etdirməyə, nəhayət, həmvətənlərinin 120 downloaded from KitabYurdu.org böyük istedadlarının bütün gözəlliyini və gücünü görmək üçün onların gözünü açmağa çalışırdı. Vinsentin Haaqaya getməyə hazırlaşdığı vaxt Terstex artıq müvəffəqiyyətə nail olmuşdu. Mauve, Neyxeys, İzraels, Yakob və Villem Marislər, Bosboom və Blommers nəinki Qupil vasitəsilə bütün əsərlərini böyük pula satırdılar, həm də tezliklə klassik olmağa ümid bəsləyirdilər, Minxer Terstex qədim holland ruhlu qəşəng kişi idi: iri sifəti, üzünün qüvvətli cizgiləri vardı, hündür alnı, arxaya daranmış şabalıd rəngində hamar saçları, qulaqlarının dibindən başlayaraq üzüaşağı nazik qırxılmış saqqalı və Hollandiya səması kimi aydın, bozumtul-mavi gözləri ona yaraşıq verirdi. O, şahzadə Alberto üslubunda enli qara sürtük, ştibletlərini örtən zolaqlı, enli şalvar geyinərdi. Hündür yaxalıqlı köynəyinin üstündən hər səhər arvadı onun üçün qara qalstuk bağlayırdı. Terstex Vinsenti sevirdi ve gənci Qupil firmasının London şöbəsinə keçirəndə oradakı müdirə çatdırmaq üçün ona səmimi bir zəmanət məktubu göndərmişdi. O, Vinsent üçün Borinaja Barqm “Kömürlə məşğələlər” və “Şəkil çəkmək kursu” kitablarını göndərmişdi, gənc rəssama bunların faydalı olacağına inanırdı. Nə qədər ki, Qupil firmasının Haaqa şöbəsi Vinsentin əmisi Van Qoqa mənsub idi, Vinsent Terstexin ona rəğbət bəslədiyinə şübhə etmirdi. O elə adam deyildi ki, işi necə İdare etməyi ona öyrədəydilər. Qupİlin qalereyası Plaatsda, Haaqanın ən kübar meydanında, 20 nömrəli evdə yerləşirdi. Bura, ətrafinda Haaqa şəhərinin salındığı Haaqa qalasının lap yaxınlığında idi. Burada həm orta əsrlərə mənsub balaca həyat, həm də İndi gözəl bir gölə çevrilmiş çökək, evlərin arxasında Rubensin, Xalsın, Rembrandtın ve kiçik holland ustalarının rəsmləri asılan Mauritsxöys yerləşirdi. Vağzaldan Vinsent dar, dolanbac və izdihamlı Vegenstraatla getdi, qalanın yanındakı Pleyn və Binnenhofiı da keçib Plaats küçəsinə çıxdı. Axırıncı dəfə o, Qupil firmasının binasından səkkiz il bundan qabaq çıxmışdı; kədər dalğası axıb Vinsentin qəlbinə və vücuduna doldu, qulaqlarını kar etdi. Səkkiz il qabaq! Onda hamı onu sevir, onunla fəxr edirdi. O, Vinsent əminin sevimli qardaşı oğlu idi. Heç kəs şübhə etmirdi ki, o, nəinki əmisini bütün işlərdə əvəz edəcək, həm də onun varisi olacaqdır. Vinsent İndi hamının hörmət etdiyi qüdrətli, varlı bir adam ola bilərdi. Tədricən də o, Avropanın ən böyük şəkil qalereyalarını əlinə keçirə bilərdi.

121 

Bəs ona nə olub? O bu sual üzərində düşünməyə vaxt itirmədi, Plaatsı keçib firmanın binasına daxil oldu. Burada hətta Vinsentin artıq unutduğu şeylərdə də dəbdəbə və zəriflik möhürü vardı. Əyninə geydiyi qara velvet iş kostyumunda o dərhal özünü dilənçi və məzlum hiss etdi. Binanın aşağı mərtəbəsini tünd krem rəngli ağır pərdələrlə bəzədilmiş çox böyük salon tutmuşdu, onun üstündə şüşə tavanlı başqa bir salon da vardı, ondan yuxarıda isə aynca təntənəli kiçik qalereya vardı. Geniş pillələrin ucaldığı ikinci mərtəbədə Terstexin kontoru və mənzili yerləşirdi. Pillənin üstündəki divardan başdan-ayağa şəkil asılmışdı. Qalereyadakı hər şey aşıb-daşan var-dövlətdən və yüksək mədəniyyətdən xəbər verirdi. Mağaza xidmətçiləri əla telim keçmişdilər, incə zövqlərile fərqlənirdilər. Tablolar ürəkaçan fonların arxasında, bahalı çərçivələrdən asılmışdı. Vinsent ayağının altında yumşaq və gözəl xalılar olduğunu hiss etdikcə xatirinə gəldi ki, salonun künclərində qoyulmuş stullar çox qiymətli qədim mebeldir, O, cır-cındır içində şaxtadan kömürçıxaranları, terril yığmaqdan belləri bükük arvadları, Brabant yerqazanlanm və əkinçilərini təsvir edən şəkilləri barədə fikirləşirdi. O, düşünürdü, görəsən, bir vaxt onun da sadə şəkillərini burada, bu təntənəli sənət sarayında satışa qoyacaqlarını? Görünür, bu ağlasığmazdır. Mauveııin çekdiyi qoyun başına heyrətlə baxan Vinsent yerində donub qalmışdı. Mağazanın xidmətçiləri üzərində estamplar olan stolun yanında öz aralarında nə isə yavaşcadan danışırdılar, onlardan heç biri Vinsentin palpaltarına məhəl qoymadılar, ona nə lazım olduğunu da soruşan olmadı. Terstex şəkillərin kiçik qalereyada asılmasına göstərişlər verib əsas salona düşdü. Vinsent onu görmədi. Terstex pillələrin aşağısında ayaq saxlayıb keçmiş işçisini gözdən keçirdi. Qısa vurulmuş saçlan, yanağında sarı cod tükləri, kobud kəndli başmaqları, əynində iş paltarı, qalstuksuz və qoltuğunda bərk- bərk sıxdığı iri bağlama olan bir nəfər onun diqqətini cəlb etmişdi. Vinsentdə no isə bir yöndemsizlik, qeyriadilik hiss olunurdu, burada təntənəli salonda isə bu, xüsusilə özünü büruzə verirdi. - Oho, Vinsent, - yumşaq xalıya sakitcə ayaq basan Terstex dedi. - Görürəm, sən bizim tablolardan zövq alırsan. Vinsent cəld çöndü. - Ah, bunlar sadəcə olaraq füsunkar şəkillərdir! Necəsiniz, minxer Terstex? Mənim qocalarım sizə salam göndərirlər.

 122 

Onlar səkkiz ildən sonra bir-birinin əlini sıxdılar. - Siz çox gözə! görünürsünüz, minxer Terstex. Hətta mən sizi axırıncı dəfə gördüyüm vaxtdan da indi yaxşısınız. - Hə, illər mənim xeyrimədir, Vinsent. Ona görə də mən qocalmıram. Gedək kabinetimə. Vinsent enli pillələrlə onun ardınca addımladı, gözlərini divarlardan asılmış tablolardan çəkə bilmədiyindən, daim büdrəyirdi. Teo ilə Brüsseldə keçirdiyi az müddətdən sonra ilk dəfə idi ki, əsl rəngkarlıq nümunələri görürdü. O, sarsılmışdı. Terstex öz kabinetinin qapılarını taybatay açdı və Vİnsenti içəriyə dəvət etdi. - Buyur, əyləş, Vinsent, - Terstex hiss etdi ki, Vinsent indiyə qədər tanımadığı Veysenbruxun şəklindən gözlərini çəkə bilmir. Vinsent oturdu, əlindən yerə saldığı bağlamanı qaldırıb Terstexin pardaqlanmış yazı stolunun üstünə qoydu. - Sİzin lütfkarlıqla menə göndərdiyiniz kitabları gətirmişəm, minxer Terstex, O, bağlamanı açdı, köynək və corablarını bir kənara çəkdi. “Kömürlə məşğələlər” kitabım çıraxıb stolun üstünə qoydu. - Men şəkil üzərində çox işləmişəm, bu kitaba görə də sizə çox minnətdaram. - Çəkdiyin surətləri göstər görüm, - Terstex əsas məsələyə keçərək dedi. Vinsent kağız qalağını araşdırdı və Borinajda çəkdiyi rəsmləri götürdü. Terstex dinməz gözləyirdi. Vinsent nədənsə, Ettendə seriya İlə çəkdiyi başqa şəkilləri cəld ona verdi. Şəkilləri nəzərdən keçirən Terstex arabir qeyri-müəyyən tərzdə “hmm, hmm” eləsə də, heç bir söz demirdi. Vinsent üçüncü seriya şəkilləri çıxartdı, bunları Haaqaya yola düşməzdən bir qədər əvvəl çəkmişdi. Terstex maraqlandı, - Bax bu cizgilər yaxşıdır, - o, bir şəkil barəsində dedi, - Kölgə verməyin menim xoşuma gəlir, - o, digər şəkil barəsində də dedi. - Sənə nə lazımsa, demək olar, nail olmusan. - Mən özüm də hiss edirəm ki, bu, bir o qədər də pis deyil, - Vinsent dilləndi. O, bütün işlərini Terstexə gösterdi, onun nə deyəcəyini gözlədi. - Hə, Vinsent, - Terstex uzun, nazik əllərini stolun üstünə qoydu və astaasta taqqıldadaraq sözə başladı, - sen bir qədər irəliləmişəm Çox da yox, amma hər halda irəliləmisen. Men sənin ilk rəsmlərinə baxanda az qala qorxmuşdum. Ancaq bunlara baxanda görünür ki, sən çalışırsan.

 123 

 - Çalışıram? Vəssalam? Təkcə səy? Bəs istedad? Vinsent bilirdi ki, belə sual verməzlər, amma özünü saxlaya bilmədi. - Məncə istedaddan, qabiliyyətdən danışmaq hələ tezdir, Vinsent. - Nə olar, bəlkə də bu doğrudur. Men bir neçə orijinal rəsm də gətirmişəm. Onlara baxmaq istəməzdiniz? - Məmnuniyyətlə. Vinsent kömürçıxaranlan və kəndliləri təsvir edən bir neçə şəkil çıxartdı. Bütün Hollandiyada məşhur olan gərgin sükut hökm sürməyə başladı, gənc rəssamların işlərinin heç nəyə yaramadığını bildirən qəti hökmün verildiyi dəhşətli sükut. Terstex hətta özünün adət etdiyi “hmm” səsini çıxarmadan bütün şəkilləri gözdən keçirtdi. Vinsentin kürəyinin altı sancdı. Terstex kresloya yaşlandı ve pəncərəyə, Plaatsm arxasında qu quşlarının üzdüyü nohura baxdı. Vinsent öz təcrübəsindən bilirdi ki, əgər o, birinci danışmasa, sükut heç vaxt qurtarmayacaq. - Yəqin mən heç bir şeyə nail olmamışam, minxer Terstex? - o soruşdu. - Sizə elə gelirmi ki, mənim Brabantda çəkdiyim qaralamalar, Borinajda çəkdiklərimdən yaxşıdır? - Sən haqlısan, - Terstex pəncərədən aralanaraq dedi, — bu şəkillər yaxşıdır. Amma onları lap yaxşı adlandırmaq olmaz. Orada bünövrənin özündə düz olmayan nə isə var. Ancaq nə var? Bu saat mən özüm de deyə bilmərəm. Mənə elə gəlir ki, bir müddət sən surət çıxarmağı davam etdirsən, yaxşıdır. Orijinal rəsmlər çəkmək üçün hələ yetişmə- misən. Senə aid şeyləri yaxşıca mənimsəmək, sonra isə naturaya keçmək lazımdır. - Mən Haaqada yaşayıb öyrənmək istərdim. Sizcə, bu faydalı olar- dımı? Terstex Vinsent barəsində heç bir öhdəlik götürmək istəmirdi. Bütün bunlar ona çox qəribə görünürdü. - Haaqa, əlbəttə, gözəl şəhərdir, - o dedi. - Həm yaxşı qalereya- zlan, həm də çoxlu gənc rəngkarlan var. Ancaq düzü, bilmirəm onun Antverpendən, Parisdən və ya Brüsseldən nəyi yaxşıdır? Vinsent Terstexin yanından kifayət qədər yaxşı əhval-ruhiyyə ilə çıxdı. Axı Terstex hər halda onun bəzi müvəffəqiyyətlərini etiraf etmişdi, amma bütün Hollandiyada onun kimi hər şeyə qulp qoyan tənqidçinin tayı-bərabəri yox idi. O da yaxşıdır ki, Vinsent öz yerində dayanıb durmur. Özü gözəl bilir ki, naturadan çekdiyi şəkillər kamillikdən uzaqdır, hər halda uzun müddət və inadla işləsə, onda şübhəsiz ki, öz istəyinə nail ola bilər.

downloaded from KitabYurdu.org